آستیگماتیسم (Astigmatism) نوعی عیب انکساری است که معمولاً به دلیل تفاوت انحنای قرنیه یا گاهی عدسی چشم ایجاد می‌شود و می‌تواند باعث تاری، کشیدگی یا سایه‌دار شدن تصاویر در فاصله دور و نزدیک شود. در چشم بدون عیب انکساری قابل‌توجه، سطح قرنیه انحنای نسبتاً منظمی دارد؛ اما در آستیگماتیسم، انحنای قرنیه در محورهای مختلف یکسان نیست و نور به‌جای تمرکز در یک نقطه واضح روی شبکیه، به شکل متفاوتی در محورهای مختلف متمرکز می‌شود.
آستیگماتیسم ممکن است به‌تنهایی یا همراه با نزدیک‌بینی و دوربینی وجود داشته باشد. شدت علائم به میزان آستیگماتیسم و وجود سایر عیوب انکساری بستگی دارد و در برخی افراد آستیگماتیسم خفیف ممکن است علامت مشخصی ایجاد نکند.
آستیگماتیسم چگونه باعث تاری دید می‌شود؟
قرنیه و عدسی چشم وظیفه دارند نور را به شکلی مناسب روی شبکیه متمرکز کنند. در آستیگماتیسم، انحنای چشم در همه جهت‌ها یکسان نیست؛ بنابراین قدرت انکساری چشم در محورهای مختلف متفاوت خواهد بود.
به همین دلیل ممکن است فرد:
- تصویر را تار یا کشیده ببیند.
- اطراف نوشته‌ها سایه مشاهده کند.
- چراغ‌ها را در شب به شکل هاله یا خطوط کشیده ببیند.
- هنگام مطالعه یا کار با نمایشگر دچار خستگی چشم شود.
- برای واضح دیدن، چشم‌ها را تنگ کند.
- در برخی موارد دچار سردرد یا ناراحتی چشمی شود.
شدت و نوع علائم در افراد مختلف متفاوت است.
راهکارهای متعدد اصلاحی برای جبران کاهش توانایی دید نزدیک در سنین میانسالی وجود دارد. بررسی مشخصات پیرچشمی چیست نشان می‌دهد که این عارضه را می‌توان به راحتی با عینک‌های مطالعه، عدسی‌های تدریجی (پروگرسیو)، لنزهای تماسی چندکانوره یا جراحی‌های نوین لیزری نظیر روش‌های اختصاصی اصلاح پیرچشمی برطرف نمود.
تفاوت چشم طبیعی، آستیگمات، نزدیک‌بین و دوربین
| شاخص | چشم بدون عیب انکساری قابل‌توجه | آستیگماتیسم | نزدیک‌بینی | دوربینی |
|---|---|---|---|---|
| مشکل اصلی | تمرکز مناسب نور | تفاوت قدرت انکساری در محورهای مختلف | تمرکز تصویر در جلوی شبکیه | تمایل به تمرکز تصویر در پشت شبکیه |
| شکل قرنیه | انحنای نسبتاً منظم | انحنای متفاوت در محورهای مختلف | ممکن است با طول بیشتر چشم همراه باشد | ممکن است با کوتاه‌تر بودن طول چشم همراه باشد |
| تاری دید | معمولاً وجود ندارد | دور و نزدیک، بسته به نوع و شدت | معمولاً بیشتر در فاصله دور | ممکن است در نزدیک و گاهی دور |
| کشیدگی یا سایه تصاویر | معمولاً ندارد | ممکن است وجود داشته باشد | معمولاً علامت اصلی نیست | معمولاً علامت اصلی نیست |
| مشکلات دید شبانه | معمولاً ندارد | ممکن است هاله و پخش نور ایجاد شود | ممکن است دید شب کاهش یابد | بسته به شرایط فرد |
انواع آستیگماتیسم چشم چیست؟
آستیگماتیسم را می‌توان از چند دیدگاه دسته‌بندی کرد. این تقسیم‌بندی به پزشک کمک می‌کند نوع عیب انکساری و علت احتمالی آن را بهتر مشخص کند.
آستیگماتیسم منظم و نامنظم
آستیگماتیسم منظم
در آستیگماتیسم منظم (Regular Astigmatism) دو محور اصلی انکساری قرنیه معمولاً نسبت به یکدیگر عمود هستند، اما قدرت انکساری آنها متفاوت است.
این نوع آستیگماتیسم شایع‌تر است و در بسیاری از افراد با روش‌هایی مانند:
- عینک
- لنز تماسی توریک
- لنزهای تخصصی در موارد خاص
- جراحی‌های اصلاح عیوب انکساری
قابل اصلاح است.
آستیگماتیسم نامنظم
در آستیگماتیسم نامنظم (Irregular Astigmatism) انحنای قرنیه در محورهای مختلف الگوی منظم و قابل‌پیش‌بینی ندارد.
این حالت می‌تواند در ارتباط با عواملی مانند:
- قوز قرنیه
- اسکار قرنیه
- برخی جراحی‌ها یا آسیب‌های قرنیه
- بیماری‌های سطح قرنیه
دیده شود.
اصلاح آستیگماتیسم نامنظم ممکن است به روش‌های تخصصی‌تری مانند لنزهای سخت نفوذپذیر به گاز یا لنزهای اسکلرال نیاز داشته باشد. در موارد شدید، بسته به علت و وضعیت قرنیه، درمان‌های تخصصی دیگری نیز بررسی می‌شوند.
دوران نقاهت و میزان درد پس از جراحی از فاکتورهای تعیین‌کننده در انتخاب نوع عمل برای بیماران است. ارزیابی تفاوت لیزیک و لازک چیست مشخص می‌سازد که لیزیک بازگشت دید بسیار سریع‌تر و بدون دردی دارد، در حالی که لازک به چند روز زمان برای بازسازی اپیتلیوم، استفاده از لنز پانسمان و تحمل کمی درد و سوزش نیاز دارد.
آستیگماتیسم قرنیه‌ای و عدسی
آستیگماتیسم قرنیه‌ای زمانی ایجاد می‌شود که تفاوت انحنای قرنیه عامل اصلی عیب انکساری باشد.
در مقابل، آستیگماتیسم عدسی به تفاوت انحنای عدسی داخل چشم مربوط است. برخی بیماری‌های عدسی مانند تغییرات مرتبط با آب مروارید می‌توانند بر انکسار چشم اثر بگذارند.
آستیگماتیسم همراه با نزدیک‌بینی و دوربینی
آستیگماتیسم ممکن است همراه با سایر عیوب انکساری نیز دیده شود.
- آستیگماتیسم میوپیک: آستیگماتیسم همراه با نزدیک‌بینی.
- آستیگماتیسم هایپروپیک: آستیگماتیسم همراه با دوربینی.
- آستیگماتیسم مختلط: در دو محور اصلی، یکی از کانون‌ها در محدوده نزدیک‌بینی و دیگری در محدوده دوربینی قرار می‌گیرد.
علائم آستیگماتیسم چیست؟
علائم آستیگماتیسم به میزان و نوع آن بستگی دارد. برخی افراد ممکن است آستیگماتیسم داشته باشند اما تا زمانی که معاینه چشم انجام ندهند، متوجه آن نشوند.
مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:
تاری دید در فاصله دور و نزدیک
برخلاف این تصور که آستیگماتیسم فقط دید دور را مختل می‌کند، این عیب انکساری می‌تواند در دید دور و نزدیک مشکل ایجاد کند.
کشیده یا سایه‌دار دیدن تصاویر
گاهی حروف، چراغ‌ها یا خطوط به شکل کشیده دیده می‌شوند یا یک سایه در کنار تصویر اصلی مشاهده می‌شود.
هاله و پخش نور در شب
در برخی افراد، به‌خصوص با آستیگماتیسم اصلاح‌نشده، چراغ خودروها و منابع نوری در شب ممکن است به شکل هاله یا خطوط پخش‌شده دیده شوند.
البته این علامت اختصاصی آستیگماتیسم نیست و مشکلات دیگری نیز می‌توانند باعث اختلال دید شبانه شوند.
خستگی و فشار چشم
تمرکز طولانی برای واضح‌تر دیدن تصاویر می‌تواند باعث خستگی چشم، احساس فشار یا سردرد شود.
تنگ کردن چشم‌ها برای بهتر دیدن
برخی افراد به‌طور ناخودآگاه چشم‌های خود را تنگ می‌کنند تا وضوح تصویر را افزایش دهند.
آستیگماتیسم در کودکان چه اهمیتی دارد؟
آستیگماتیسم در کودکان نسبتاً شایع است و در بسیاری از موارد می‌تواند از سنین پایین وجود داشته باشد.
اگر عیب انکساری قابل‌توجه کودک در دوره رشد بینایی اصلاح نشود، ممکن است مغز به دریافت تصویر واضح از یک یا هر دو چشم عادت نکند و تنبلی چشم (آمبلیوپی) ایجاد شود.
به همین دلیل، تشخیص و اصلاح به‌موقع عیوب انکساری در کودکان اهمیت زیادی دارد.
نکته مهم این است که هر میزان آستیگماتیسم الزاماً باعث تنبلی چشم نمی‌شود. سن کودک، میزان و نوع عیب انکساری و تفاوت نمره دو چشم از عوامل مهم در تصمیم‌گیری پزشک هستند.
آیا آستیگماتیسم باعث نابینایی می‌شود؟
آستیگماتیسم معمولی به‌خودی‌خود باعث نابینایی نمی‌شود. با این حال، تاری دید اصلاح‌نشده در کودکان می‌تواند در دوره رشد بینایی با آمبلیوپی ارتباط داشته باشد.
همچنین تغییر سریع یا غیرمعمول آستیگماتیسم، به‌خصوص اگر با تغییرات قابل‌توجه در شکل قرنیه همراه باشد، می‌تواند نیاز به بررسی بیماری‌هایی مانند قوز قرنیه را مطرح کند.
بنابراین در صورت تغییر محسوس و سریع نمره چشم، بهتر است معاینه کامل چشم و قرنیه انجام شود.
راهنمای خواندن نسخه چشم برای آستیگماتیسم
برای تشخیص آستیگماتیسم در نسخه عینک، دو بخش مهم CYL و AXIS اهمیت ویژه‌ای دارند.
Sph یا Sphere چیست؟
Sph (Sphere) میزان اصلاح کروی چشم را نشان می‌دهد.
- عدد منفی معمولاً نشان‌دهنده نزدیک‌بینی است.
- عدد مثبت معمولاً نشان‌دهنده دوربینی است.
وجود عدد در بخش Sph به‌تنهایی به معنی آستیگماتیسم نیست.
Cyl یا Cylinder چیست؟
Cyl (Cylinder) مقدار اصلاح آستیگماتیسم را نشان می‌دهد.
این عدد ممکن است با علامت مثبت یا منفی نوشته شود و روش نوشتن نسخه می‌تواند بین پزشکان متفاوت باشد.
هرچه مقدار سیلندر از نظر قدر مطلق بیشتر باشد، میزان اصلاح آستیگماتیسم نسخه بیشتر است؛ اما از روی عدد Cyl به‌تنهایی نمی‌توان شدت نامنظمی قرنیه یا سلامت آن را تعیین کرد.
Axis یا محور چیست؟
Axis زاویه قرارگیری آستیگماتیسم را مشخص می‌کند و عدد آن بین ۰ تا ۱۸۰ درجه است.
نکته مهم این است که Axis نشان‌دهنده شدت آستیگماتیسم نیست؛ بلکه جهت محور اصلاح سیلندر را در نسخه مشخص می‌کند.
مثال ساده برای خواندن نسخه
فرض کنید نسخه چشم به شکل زیر باشد:
| بخش نسخه | مقدار |
|---|---|
| Sph | -2.00 |
| Cyl | -1.25 |
| Axis | 90° |
در این مثال:
- Sph -2.00 نشان‌دهنده نزدیک‌بینی است.
- Cyl -1.25 نشان‌دهنده وجود آستیگماتیسم است.
- Axis 90° محور اصلاح آستیگماتیسم را مشخص می‌کند.
بنابراین برای فهمیدن اینکه در نسخه شما آستیگماتیسم وجود دارد یا خیر، باید به Cyl و Axis توجه کنید.
آستیگماتیسم چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص آستیگماتیسم فقط با یک دستگاه یا یک عدد انجام نمی‌شود. چشم‌پزشک با ترکیب معاینه و اندازه‌گیری‌های مختلف، وضعیت انکساری و سلامت قرنیه را بررسی می‌کند.
اتورفرکتومتر
Autorefractometer دستگاهی است که اندازه‌گیری اولیه عیب انکساری را انجام می‌دهد و می‌تواند مقدار تقریبی Sphere، Cylinder و Axis را مشخص کند.
نسخه نهایی عینک لزوماً فقط بر اساس عدد اتورفرکتومتر تعیین نمی‌شود و ممکن است به تست‌های تکمیلی نیاز داشته باشد.
کراتومتری
Keratometry انحنای بخش مرکزی قرنیه را اندازه‌گیری می‌کند و اطلاعاتی درباره قدرت انکساری قرنیه در اختیار پزشک قرار می‌دهد.
توپوگرافی و توموگرافی قرنیه
در صورت نیاز، از روش‌هایی مانند توپوگرافی قرنیه و پنتاکم (Pentacam) برای بررسی دقیق‌تر شکل و ساختار قرنیه استفاده می‌شود.
این بررسی‌ها به‌خصوص در موارد زیر اهمیت دارند:
- آستیگماتیسم نامنظم
- تغییر سریع نمره چشم
- شک به قوز قرنیه
- ارزیابی قبل از جراحی لیزری
- بررسی کاندیداتوری برای جراحی اصلاح عیوب انکساری
رتینوسکوپی
رتینوسکوپی (Retinoscopy) یکی از روش‌های اندازه‌گیری عیب انکساری است که به‌خصوص در کودکان یا افرادی که همکاری محدودی در تست‌های معمول دارند، کاربرد دارد.
روش‌های درمان و اصلاح آستیگماتیسم
روش اصلاح آستیگماتیسم به نوع و میزان آن، سلامت قرنیه، سن، سایر عیوب انکساری و شرایط فرد بستگی دارد.
همه افراد مبتلا به آستیگماتیسم الزاماً به جراحی نیاز ندارند.
۱. عینک طبی
عینک یکی از ساده‌ترین و ایمن‌ترین روش‌های اصلاح آستیگماتیسم است.
عدسی استوانه‌ای یا سیلندری عینک، تفاوت قدرت انکساری در محورهای مختلف را جبران می‌کند.
عینک می‌تواند آستیگماتیسم را اصلاح کند بدون اینکه ساختار قرنیه یا چشم تغییر داده شود.
۲. لنزهای تماسی توریک
برای بسیاری از افراد مبتلا به آستیگماتیسم منظم، لنزهای تماسی توریک (Toric) گزینه مناسبی هستند.
این لنزها دارای طراحی ویژه‌ای هستند تا اصلاح آستیگماتیسم را در محور مناسب حفظ کنند.
انتخاب، فیت و استفاده صحیح از لنز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا استفاده نادرست یا رعایت نکردن بهداشت می‌تواند خطر عفونت و مشکلات سطح چشم را افزایش دهد.
۳. لنزهای سخت و اسکلرال
در آستیگماتیسم‌های نامنظم، به‌خصوص زمانی که سطح قرنیه شکل نامنظمی دارد، لنزهای سخت نفوذپذیر به گاز یا لنزهای اسکلرال می‌توانند در برخی بیماران کیفیت دید را بهبود دهند.
این لنزها به‌ویژه در برخی موارد قوز قرنیه کاربرد دارند.
جراحی لیزری آستیگماتیسم
در افراد واجد شرایط، روش‌های جراحی اصلاح عیوب انکساری می‌توانند میزان وابستگی به عینک یا لنز را کاهش دهند.
لیزیک
در LASIK یک فلپ نازک در قرنیه ایجاد می‌شود و سپس با لیزر اگزایمر شکل قرنیه اصلاح می‌شود.
لیزیک می‌تواند برای اصلاح برخی درجات نزدیک‌بینی، دوربینی و آستیگماتیسم در افراد واجد شرایط استفاده شود.
فمتولیزیک
در Femto-LASIK ایجاد فلپ با لیزر فمتوسکند انجام می‌شود و سپس اصلاح انکساری با لیزر اگزایمر صورت می‌گیرد.
فمتواسمایل
Femto-SMILE روش متفاوتی است که بدون ایجاد فلپ کامل لیزیک انجام می‌شود. در این تکنیک، لنتیکول داخل قرنیه ایجاد و از طریق برش کوچک خارج می‌شود.
فمتواسمایل عمدتاً برای اصلاح نزدیک‌بینی و برخی موارد آستیگماتیسم مورد استفاده قرار می‌گیرد و مناسب بودن آن باید با معاینه قرنیه مشخص شود.
PRK و لازک
در روش‌های سطحی مانند PRK و LASEK فلپ عمقی ایجاد نمی‌شود و اصلاح عیب انکساری پس از دسترسی به لایه‌های سطحی قرنیه انجام می‌شود.
این روش‌ها ممکن است در برخی افرادی که برای لیزیک مناسب نیستند، از جمله بعضی افراد با ضخامت یا ویژگی‌های خاص قرنیه، مورد بررسی قرار گیرند.
درمان آستیگماتیسم شدید یا نامنظم
در مواردی که آستیگماتیسم شدید یا نامنظم باشد، ابتدا باید علت آن مشخص شود.
اگر آستیگماتیسم ناشی از بیماری‌هایی مانند قوز قرنیه باشد، انجام یک جراحی لیزری معمولی لزوماً انتخاب مناسبی نیست.
بسته به شرایط بیمار ممکن است گزینه‌هایی مانند:
- لنزهای تخصصی
- کراس‌لینکینگ قرنیه در موارد مناسب
- روش‌های تخصصی اصلاح قرنیه
- لنزهای داخل چشمی در شرایط منتخب
- سایر درمان‌های بیماری زمینه‌ای
مورد بررسی قرار گیرند.
آیا لنز داخل چشمی توریک برای آستیگماتیسم مناسب است؟
لنز داخل چشمی توریک (Toric IOL) می‌تواند برای اصلاح آستیگماتیسم در برخی شرایط، به‌ویژه در جراحی تعویض عدسی یا آب مروارید، استفاده شود.
همچنین در برخی بیماران خاص، لنزهای فیکیک می‌توانند برای اصلاح عیوب انکساری مورد بررسی قرار گیرند.
این روش‌ها جراحی داخل چشمی محسوب می‌شوند و انتخاب آنها به شرایط عدسی، قرنیه، شبکیه و سایر ساختارهای چشم بستگی دارد.
آیا آستیگماتیسم با عمل لیزیک کاملاً از بین می‌رود؟
جراحی لیزری می‌تواند در افراد مناسب، میزان آستیگماتیسم را به مقدار زیادی کاهش دهد یا اصلاح کند؛ اما تضمین حذف ۱۰۰ درصدی نمره چشم برای همه بیماران ممکن نیست.
نتیجه به عواملی مانند:
- میزان آستیگماتیسم
- نوع آستیگماتیسم
- منظم یا نامنظم بودن آن
- شکل و ضخامت قرنیه
- روش جراحی
- روند ترمیم چشم
بستگی دارد.
آیا آستیگماتیسم بعد از عمل لیزر برمی‌گردد؟
ممکن است مقداری از عیب انکساری باقی بماند یا در طول زمان تغییر کند. علاوه بر این، تغییرات طبیعی چشم در طول زندگی می‌تواند بر کیفیت دید تأثیر بگذارد.
به همین دلیل، پیش از عمل باید نمره چشم ثابت باشد و سلامت و شکل قرنیه به‌دقت بررسی شود.
آیا گوشی و کامپیوتر آستیگماتیسم را بدتر می‌کنند؟
استفاده معمول از گوشی یا کامپیوتر به‌طور مستقیم باعث ایجاد آستیگماتیسم ساختاری نمی‌شود.
با این حال، خیره شدن طولانی به نمایشگر می‌تواند باعث:
- کاهش دفعات پلک زدن
- خشکی چشم
- خستگی چشم
- تاری دید موقت
- احساس فشار یا سردرد
شود.
رعایت وقفه‌های منظم، پلک زدن کافی و تنظیم فاصله و نور محیط می‌تواند به کاهش ناراحتی ناشی از کار طولانی با نمایشگر کمک کند.
آستیگماتیسم و انحراف چشم چه ارتباطی دارند؟
آستیگماتیسم و استرابیسم دو مشکل متفاوت هستند.
آستیگماتیسم یک عیب انکساری است، در حالی که استرابیسم به ناهماهنگی در جهت قرارگیری یا حرکت دو چشم مربوط می‌شود.
با این حال، در کودکان، عیوب انکساری اصلاح‌نشده می‌توانند با اختلال در رشد طبیعی بینایی ارتباط داشته باشند. همچنین در برخی افراد، مشکلات حرکتی چشم می‌توانند باعث خستگی یا دوبینی شوند.
در صورت وجود علائمی مانند دوبینی، انحراف چشم قابل‌مشاهده چشم یا مشکل در هماهنگی دو چشم، ارزیابی چشم‌پزشکی اهمیت دارد.
آیا افتادگی پلک باعث تاری دید می‌شود؟
افتادگی شدید پلک بالا می‌تواند بخشی از میدان دید را بپوشاند و در برخی افراد مشکلات عملکردی ایجاد کند.
با این حال، بلفاروپلاستی درمان آستیگماتیسم نیست و نمی‌تواند جایگزین عینک، لنز یا جراحی اصلاح عیوب انکساری شود.
اگر افتادگی پلک باعث محدود شدن میدان دید شده باشد، چشم‌پزشک می‌تواند وضعیت را بررسی و در صورت نیاز درمان مناسب را پیشنهاد کند.
سوالات متداول درباره آستیگماتیسم
آیا آستیگماتیسم با لیزیک و لازک درمان می‌شود؟
در افراد واجد شرایط، لیزیک، فمتولیزیک، PRK یا لازک می‌توانند برای اصلاح آستیگماتیسم منظم استفاده شوند. انتخاب روش به شرایط قرنیه و سایر ویژگی‌های چشم بستگی دارد.
آیا آستیگماتیسم خودبه‌خود از بین می‌رود؟
در بزرگسالان، آستیگماتیسم ساختاری معمولاً به‌صورت خودبه‌خودی از بین نمی‌رود. با این حال، میزان آن ممکن است در طول زمان تغییر کند.
آیا آستیگماتیسم در کودکان خطرناک است؟
آستیگماتیسم به‌خودی‌خود به معنی بیماری خطرناک نیست، اما اگر عیب انکساری قابل‌توجه در دوران رشد اصلاح نشود، می‌تواند در برخی کودکان با خطر آمبلیوپی یا تنبلی چشم همراه باشد.
آستیگماتیسم چند باشد باید عینک زد؟
عدد مشخصی که برای همه افراد الزام به استفاده از عینک ایجاد کند وجود ندارد. تصمیم به اصلاح به میزان نمره، علائم، سن، نیازهای بینایی و شرایط فرد بستگی دارد.
Cyl در نسخه چشم یعنی چه؟
Cyl یا Cylinder میزان اصلاح آستیگماتیسم را در نسخه نشان می‌دهد.
Axis در نسخه چشم یعنی چه؟
Axis محور اصلاح آستیگماتیسم را مشخص می‌کند و معمولاً عددی بین ۰ تا ۱۸۰ درجه است. این عدد نشان‌دهنده شدت آستیگماتیسم نیست.
آیا آستیگماتیسم باعث سردرد می‌شود؟
آستیگماتیسم اصلاح‌نشده می‌تواند در برخی افراد، به‌خصوص هنگام مطالعه یا کار طولانی با نمایشگر، با خستگی چشم و سردرد همراه باشد. البته سردرد دلایل متعدد دیگری نیز دارد.
آیا آستیگماتیسم باعث دوبینی می‌شود؟
آستیگماتیسم می‌تواند باعث سایه‌دار یا چندتایی دیده شدن تصویر با یک چشم شود، اما دوبینی واقعی با دو چشم می‌تواند علت‌های متفاوتی داشته باشد و نیازمند بررسی تخصصی است.
