اشک چشم پس از مرطوب کردن سطح چشم، از طریق سوراخ‌های کوچکی در گوشه داخلی پلک‌ها وارد مجاری اشکی میشود و در نهایت به داخل بینی تخلیه میشود. اگر این مسیر در هر نقطه‌ای تنگ یا مسدود شود، اشک نمی‌تواند به‌درستی تخلیه شود و ممکن است به شکل ریزش مداوم اشک از چشم، تجمع ترشحات یا عفونت خود را نشان دهد. به این وضعیت انسداد مجاری اشک گفته میشود.
این مشکل ممکن است در نوزادان به دلیل کامل نشدن مسیر تخلیه اشک وجود داشته باشد یا در بزرگسالان بر اثر افزایش سن، التهاب، عفونت، آسیب یا عوامل دیگر ایجاد شود. شناخت علت انسداد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا انتخاب روش درمان به محل گرفتگی، شدت علائم و شرایط فرد بستگی دارد. در این مقاله از دکتر محمد تبار، دلایل ایجاد این عارضه، نشانه‌های هشداردهنده و روشهای درمان آن را بررسی می‌کنیم.
مجاری اشک چگونه کار می‌کنند و انسداد آن چه اتفاقی ایجاد میکند؟
سیستم تخلیه اشک از چند بخش تشکیل شده است. اشک پس از تولید توسط غدد اشکی، سطح چشم را مرطوب میکند و سپس از طریق دو سوراخ اشکی در لبه داخلی پلک بالا و پایین وارد کانالیکول‌ها میشود. این مجراهای باریک اشک را به کیسه اشکی منتقل می‌کنند. در ادامه، اشک از مجرای بینی‌اشکی عبور میکند و به داخل بینی می‌ریزد؛ به همین دلیل هنگام گریه، بینی نیز آبریزش پیدا میکند.
انسداد ممکن است در سوراخ‌های اشکی، کانالیکول‌ها، کیسه اشکی یا مجرای بینی‌اشکی رخ دهد. وقتی مسیر تخلیه بسته باشد، اشک روی سطح چشم جمع میشود و از لبه پلک سرریز میکند. باقی ماندن اشک و ترشحات در کیسه اشکی نیز میتواند زمینه التهاب یا عفونت را فراهم کند. بنابراین، آبریزش مداوم چشم همیشه به معنای تولید بیش از حد اشک نیست و گاهی مشکل اصلی، اختلال در تخلیه آن است.
دلایل انسداد مجاری اشک چیست؟
دلایل انسداد مجاری اشک در کودکان و بزرگسالان یکسان نیست. برخی افراد از بدو تولد با مسیر تخلیه‌ای مواجه هستند که هنوز بهطور کامل باز نشده است؛ در حالی که در بزرگسالان، تغییرات مرتبط با افزایش سن، التهاب مزمن یا آسیب به ساختارهای اطراف چشم و بینی می‌توانند در ایجاد گرفتگی نقش داشته باشند.
انسداد مادرزادی در نوزادان
یکی از دلایل شایع انسداد مجرای اشکی در نوزادان، باز نشدن کامل انتهای مجرای بینی‌اشکی هنگام تولد است. در این شرایط، ممکن است یک لایه نازک بافتی در انتهای مجرا باقی مانده باشد و مانع عبور طبیعی اشک شود. این وضعیت میتواند باعث اشک‌ریزش مداوم، خیس ماندن مژه‌ها و تجمع ترشحات در گوشه داخلی چشم نوزاد شود.
بسیاری از موارد انسداد مادرزادی با رشد کودک و باز شدن تدریجی مسیر تخلیه برطرف میشوند؛ بااین‌حال، اگر علائم ادامه پیدا کنند یا نشانههایی مانند قرمزی، تورم و ترشح چرکی دیده شود، معاینه چشم‌پزشک ضروری است.
تغییرات مرتبط با افزایش سن
با افزایش سن، بافت‌های اطراف سیستم تخلیه اشک ممکن است دچار تغییرات ساختاری و التهابی شوند. تنگ شدن تدریجی مجرای بینی‌اشکی یکی از عواملی است که میتواند تخلیه اشک را مختل کند. این نوع انسداد در بزرگسالان، به‌ویژه در سنین بالاتر، بیشتر دیده میشود و گاهی بدون علت مشخصی ایجاد میشود.
عفونت و التهاب چشم یا مجاری اشکی
عفونت‌های مکرر چشم، التهاب کیسه اشکی و برخی بیماری‌های التهابی می‌توانند باعث تورم، آسیب یا ایجاد بافت اسکار در مسیر تخلیه اشک شوند. برای مثال، التهاب کیسه اشکی ممکن است با درد، حساسیت و تورم در گوشه داخلی چشم همراه باشد. در صورت تکرار التهاب، احتمال تنگ شدن مسیر تخلیه نیز وجود دارد.
آسیب، جراحی یا ضربه به اطراف چشم و بینی
ضربه به صورت، شکستگی استخوان‌های اطراف بینی و چشم یا آسیب به پلک‌ها میتواند ساختار مجاری اشکی را تغییر دهد. همچنین برخی جراحی‌های ناحیه بینی، سینوس و پلک ممکن است در مواردی با ایجاد تغییرات بافتی یا اسکار، مسیر تخلیه اشک را تحت تأثیر قرار دهند.
بیماری‌ها و عوامل زمینهای
برخی بیماری‌های التهابی و خودایمنی، توده‌های ناحیه بینی و کیسه اشکی و به‌ندرت تومورها می‌توانند موجب انسداد شوند. مصرف بعضی داروها یا انجام برخی درمان‌های پزشکی نیز ممکن است در ایجاد التهاب یا آسیب مجاری اشکی نقش داشته باشد. به همین دلیل، در بزرگسالانی که دچار انسداد یکطرفه و بدون علت مشخص هستند، بررسی دقیق‌تر اهمیت دارد.
علائم انسداد مجاری اشک را چگونه تشخیص دهیم؟
مهم‌ترین نشانه این عارضه، اشک‌ریزش مداوم یا تکرارشونده است؛ بهخصوص زمانی که فرد گریه نمی‌کند یا در معرض باد و محرک‌های محیطی قرار ندارد. شدت علائم به محل انسداد و میزان بسته بودن مسیر تخلیه بستگی دارد. برخی افراد فقط احساس خیس بودن چشم دارند، اما در موارد دیگر ترشحات و عفونت نیز ایجاد میشود.
نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:
- ریزش اشک از یک یا هر دو چشم
- جمع شدن اشک در گوشه داخلی چشم
- تاری دید موقت به دلیل تجمع اشک روی سطح چشم
- چسبیدن مژه‌ها به یکدیگر، به‌ویژه پس از بیدار شدن
- ترشحات مخاطی یا چرکی در گوشه چشم
- قرمزی و تحریک پوست اطراف پلک
- تورم و درد در ناحیه کیسه اشکی در صورت بروز عفونت
وجود اشک‌ریزش به‌تنهایی برای تشخیص انسداد کافی نیست. خشکی چشم، حساسیت، التهاب لبه پلک و اختلال در وضعیت پلک نیز ممکن است علائم مشابهی ایجاد کنند. بنابراین، تشخیص علت اصلی باید با معاینه انجام شود.
چه زمانی باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کرد؟
اگر گوشه داخلی چشم دچار قرمزی، تورم، درد یا حساسیت قابل‌توجه شده است، احتمال عفونت کیسه اشکی مطرح میشود و باید در اسرع وقت ارزیابی پزشکی انجام شود. تب، گسترش تورم به اطراف چشم، درد شدید یا اختلال بینایی نیز از علائمی هستند که نیاز به رسیدگی فوری دارند. در چنین شرایطی نباید درمان را به ماساژ یا استفاده خودسرانه از قطره‌های چشمی محدود کرد.
انسداد مجاری اشک چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص معمولاً با بررسی شرح حال، معاینه چشم و ارزیابی مسیر تخلیه اشک انجام میشود. پزشک درباره مدت زمان اشک‌ریزش، یکطرفه یا دوطرفه بودن آن، سابقه عفونت، ضربه، جراحی و بیماری‌های زمینهای سؤال میکند. سپس وضعیت پلک‌ها، سطح چشم، سوراخ‌های اشکی و ناحیه کیسه اشکی را بررسی میکند.
تست ناپدید شدن رنگ یا فلورسئین
در این روش، مقدار کمی رنگ فلورسئین روی سطح چشم قرار داده میشود. سپس پزشک بررسی میکند که رنگ با چه سرعتی از سطح چشم ناپدید میشود. باقی ماندن رنگ برای مدت طولانی‌تر میتواند نشانه اختلال در تخلیه اشک باشد؛ البته این آزمایش به‌تنهایی محل دقیق انسداد را مشخص نمی‌کند.
شست‌وشو و بررسی باز بودن مجاری اشکی
پزشک ممکن است با استفاده از ابزار مخصوص و وارد کردن محلول استریل از مسیر سوراخ اشکی، باز بودن مجرا را بررسی کند. نحوه عبور محلول و احساس یا مشاهده خروج آن از بینی و گلو میتواند به تشخیص محل احتمالی انسداد کمک کند. این کار باید توسط فرد متخصص انجام شود و برای بررسی خانگی مناسب نیست.
تصویربرداری و بررسی‌های تکمیلی
در موارد پیچیده، انسدادهای ناشی از ضربه یا زمانی که احتمال وجود توده مطرح باشد، ممکن است تصویربرداری یا روشهای تخصصی‌تر برای بررسی مسیر تخلیه اشک لازم شود. انتخاب این آزمایش‌ها به یافته‌های معاینه و شرایط بیمار بستگی دارد.
راه‌های درمان انسداد مجاری اشک کدام‌اند؟
راه‌های درمان انسداد مجاری اشک بر اساس سن بیمار، علت گرفتگی، محل انسداد و وجود یا نبود عفونت انتخاب میشوند. همه افراد به جراحی نیاز ندارند؛ در مقابل، انسدادهای کامل یا مواردی که با عفونت‌های مکرر همراه هستند، ممکن است به مداخله تخصصی نیاز داشته باشند.
ماساژ مجرای اشکی در نوزادان
در نوزادانی که انسداد مادرزادی مجرای بینی‌اشکی دارند، پزشک ممکن است ماساژ کیسه اشکی را توصیه کند. این ماساژ با فشار کنترل‌شده در ناحیه کنار بینی و گوشه داخلی چشم انجام میشود و میتواند به باز شدن غشای باقی‌مانده در انتهای مجرا کمک کند. روش صحیح انجام ماساژ باید توسط پزشک یا کادر درمان آموزش داده شود؛ زیرا فشار نامناسب یا ماساژ نادرست ممکن است به بافت اطراف چشم آسیب برساند.
درمان دارویی در صورت وجود عفونت
قطره یا پماد آنتیبیوتیک ممکن است برای کنترل عفونت سطحی چشم یا ترشحات ناشی از آن تجویز شود. اگر کیسه اشکی دچار عفونت شده باشد، ممکن است درمان آنتی‌بیوتیکی خوراکی یا درمان‌های دیگر لازم باشد. نکته مهم این است که آنتیبیوتیک معمولاً خود انسداد مکانیکی مجرا را برطرف نمی‌کند و فقط برای کنترل عفونت در شرایط مناسب به کار می‌رود.
پروبینگ یا باز کردن مسیر اشکی
پروبینگ یکی از روش‌هایی است که بیشتر برای انسداد مادرزادی در کودکان استفاده میشود؛ به‌ویژه زمانی که مشکل با گذشت زمان و درمان‌های اولیه برطرف نشده باشد. در این روش، پزشک با استفاده از یک پروب ظریف، مسیر بسته را بررسی میکند و در صورت امکان مانع را باز میکند. زمان انجام این اقدام با توجه به سن کودک، شدت علائم و نظر متخصص تعیین میشود.
“افتادگی پوست معمولاً به‌دلیل کاهش تدریجی کلاژن و الاستین، افزایش سن، کاهش وزن قابل‌توجه و تغییرات طبیعی بدن ایجاد میشود. برای انتخاب بهترین روش درمان، ابتدا باید میزان شل‌شدگی پوست و ناحیه درگیر بررسی شود. آشنایی با راه های درمان افتادگی پوست کمک میکند بین روشهای مراقبتی، درمان‌های غیرجراحی و روشهای جراحی متناسب با شرایط هر فرد تصمیم دقیق‌تری گرفته شود.”
اتساع با بالون یا لوله‌گذاری مجرای اشکی
در برخی بیماران، به‌ویژه در مواردی که تنگی مسیر وجود دارد، ممکن است از بالون مخصوص برای گشاد کردن مجرا استفاده شود. در روش لوله‌گذاری نیز لوله‌های سیلیکونی ظریفی بهطور موقت در مسیر تخلیه قرار می‌گیرند تا مجرا در دوره ترمیم باز بماند. این روش‌ها برای همه انواع انسداد مناسب نیستند و انتخاب آن‌ها به محل و شدت گرفتگی بستگی دارد.
جراحی داکریوسیستورینوستومی (DCR)
در مواردی که مجرای بینی‌اشکی بهطور پایدار مسدود شده و روشهای دیگر مؤثر نبوده‌اند، ممکن است جراحی داکریوسیستورینوستومی یا DCR پیشنهاد شود. در این عمل، جراح مسیر جدیدی بین کیسه اشکی و داخل بینی ایجاد میکند تا اشک بتواند بدون عبور از بخش مسدودشده تخلیه شود.
این جراحی ممکن است از طریق برش کوچکی در کنار بینی یا با روش آندوسکوپی از داخل بینی انجام شود. انتخاب روش به وضعیت بیمار، محل انسداد، ساختار بینی و تشخیص جراح بستگی دارد. هدف اصلی عمل، ایجاد مسیر مناسب برای تخلیه اشک است؛ نه افزایش تولید اشک یا تغییر ظاهر چشم.
آیا انسداد مجاری اشک خودبه‌خود برطرف میشود؟
احتمال برطرف شدن انسداد به علت ایجاد آن بستگی دارد. در بسیاری از نوزادان مبتلا به انسداد مادرزادی، مسیر اشکی با رشد کودک به‌تدریج باز میشود و ممکن است نیازی به جراحی نباشد. اما در بزرگسالان، به‌ویژه زمانی که انسداد به دلیل تنگی یا تغییرات بافتی ایجاد شده باشد، احتمال برطرف شدن خودبه‌خودی کمتر است.
اگر اشک‌ریزش ادامه‌دار باشد، ترشحات مکرر ایجاد شود یا عفونت تکرار شود، بهتر است علت مشکل توسط چشم‌پزشک بررسی شود. تأخیر در ارزیابی ممکن است باعث تداوم علائم یا عود التهاب کیسه اشکی شود.
تفاوت انسداد مجاری اشک با خشکی چشم و حساسیت چیست؟
اشک‌ریزش همیشه به معنای انسداد مجاری اشک نیست. در خشکی چشم، سطح چشم به دلیل کمبود یا کیفیت نامناسب لایه اشکی تحریک میشود و بدن ممکن است در واکنش به این تحریک، اشک بیشتری تولید کند. در حساسیت چشمی نیز معمولاً خارش، قرمزی و آبریزش وجود دارد و گاهی هر دو چشم درگیر میشوند.
در انسداد مجاری اشک، مشکل اصلی تخلیه نشدن اشک است و ممکن است فرد حتی بدون احساس خارش یا سوزش، با ریزش مداوم اشک مواجه باشد. البته این نشانه‌ها قطعی نیستند و چند بیماری می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند. معاینه چشم و بررسی مسیر اشکی به تشخیص تفاوت این شرایط کمک میکند.
آیا انسداد مجاری اشک با جراحی‌های زیبایی چشم ارتباط دارد؟
انسداد مجاری اشک با جراحی‌های زیبایی پلک و اطراف چشم یکسان نیست و درمان آن نیز هدف متفاوتی دارد. برای مثال، بلفاروپلاستی با هدف اصلاح پوست یا چربی اضافه پلک انجام میشود و به‌خودی‌خود روش درمان انسداد مجرای اشکی محسوب نمیشود. اگر فرد هم‌زمان دچار افتادگی پلک و اشک‌ریزش باشد، لازم است علت هر مشکل بهصورت جداگانه بررسی شود.
همچنین لیفت شقیقه با تغییر موقعیت بافت‌های بخش خارجی ابرو و ناحیه گیجگاهی ارتباط دارد و مسیر تخلیه اشک را باز نمی‌کند. تشخیص دقیق مشکل پیش از تصمیم‌گیری برای هر نوع جراحی اطراف چشم اهمیت دارد.
افرادی که برای اصلاح عیوب انکساری چشم درباره لیزیک یا فمتو اسمایل تحقیق می‌کنند نیز باید بدانند این روش‌ها با جراحی مجاری اشکی تفاوت دارند و برای درمان انسداد مسیر اشک انجام نمی‌شوند. وجود اشک‌ریزش مداوم بهتر است پیش از تصمیم‌گیری درباره اقدامات چشمی، از نظر علت اصلی بررسی شود.
همچنین انحراف چشم به اختلال در هم‌راستایی چشم‌ها گفته میشود و از نظر علت و روش درمان با انسداد مجاری اشک متفاوت است. ممکن است یک فرد هر دو مشکل را داشته باشد، اما وجود یکی به معنای ایجاد دیگری نیست.
جمع‌بندی
انسداد مجاری اشک زمانی رخ می‌دهد که مسیر طبیعی تخلیه اشک از چشم به بینی تنگ یا مسدود شود. این مشکل میتواند با اشک‌ریزش مداوم، تجمع ترشحات و در برخی موارد عفونت همراه باشد. از مهم‌ترین دلایل آن میتوان به انسداد مادرزادی در نوزادان، تغییرات مرتبط با افزایش سن، التهاب، عفونت و آسیب اشاره کرد.
روش درمان برای همه افراد یکسان نیست؛ گاهی پیگیری و ماساژ تخصصی کافی است و در موارد دیگر، پروبینگ، لوله‌گذاری یا جراحی DCR ضرورت پیدا میکند. اگر اشک‌ریزش مداوم، ترشح غیرطبیعی یا تورم و درد در گوشه داخلی چشم دارید، مراجعه به چشم‌پزشک برای مشخص شدن علت و انتخاب درمان مناسب اهمیت دارد.
