خشکی چشم زمانی اتفاق می‌افتد که اشک به میزان کافی تولید نشود یا کیفیت آن برای حفظ رطوبت سطح چشم مناسب نباشد. این اختلال میتواند باعث سوزش، احساس وجود جسم خارجی، قرمزی، تاری دید موقت و حتی اشک‌ریزش بیش از حد شود. استفاده طولانی از نمایشگرها، افزایش سن، تغییرات هورمونی، برخی داروها و بیماریهای زمینهای از مهم‌ترین دلایل خشکی چشم هستند.
راه‌های درمان خشکی چشم بسته به علت و شدت بیماری متفاوت‌اند؛ از اصلاح عادت‌های روزمره و استفاده از اشک مصنوعی گرفته تا درمان التهاب پلک، داروهای تجویزی و روش‌های تخصصی حفظ اشک. نکته مهم این است که خشکی چشم همیشه یک مشکل ساده و گذرا نیست و در صورت تداوم علائم، باید علت اصلی آن بررسی شود.
خشکی چشم چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟
سطح چشم برای حفظ سلامت و شفافیت بینایی به لایه‌ای نازک و پایدار از اشک نیاز دارد. این لایه که به آن فیلم اشکی گفته میشود، علاوه بر مرطوب نگه داشتن چشم، به محافظت از قرنیه، کاهش اصطکاک پلک هنگام پلک زدن و حفظ کیفیت دید کمک میکند.
فیلم اشکی از اجزای مختلفی تشکیل شده است که بخش چربی، آبکی و موسینی آن در کنار یکدیگر به پایداری اشک کمک می‌کنند. اختلال در هرکدام از این اجزا میتواند باعث ایجاد بیماری خشکی چشم یا Dry Eye Disease شود.
خشکی چشم معمولاً از دو مکانیسم اصلی ایجاد میشود:
- کاهش تولید اشک: غدد اشکی نمی‌توانند مقدار کافی اشک برای مرطوب نگه داشتن سطح چشم تولید کنند.
- افزایش تبخیر اشک: اشک تولید میشود، اما به دلیل اختلال در لایه چربی یا عوامل محیطی، سریع‌تر از حالت طبیعی تبخیر میشود.
بسیاری از بیماران ترکیبی از هر دو نوع خشکی چشم را تجربه می‌کنند. به همین دلیل، انتخاب درمان صرفاً بر اساس احساس خشکی یا سوزش، همیشه نتیجه مطلوبی ندارد.
علائم خشکی چشم؛ از سوزش تا تاری دید
خشکی چشم در همه افراد با علائم یکسانی ظاهر نمی‌شود. برخی بیماران بیشتر احساس سوزش و خارش دارند، درحالیکه بعضی دیگر از سنگینی پلک، خستگی چشم یا تاری دید هنگام مطالعه شکایت می‌کنند.
شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- احساس خشکی، سوزش یا وجود شن در چشم
- قرمزی و تحریک سطح چشم
- تاری دید متناوب، به‌ویژه هنگام کار با نمایشگر
- حساسیت به نور
- خستگی چشم هنگام مطالعه یا رانندگی
- احساس چسبندگی پلک‌ها
- ناراحتی هنگام استفاده از لنز تماسی
- اشک‌ریزش غیرعادی
چرا خشکی چشم باعث اشک‌ریزش میشود؟
اشک‌ریزش همیشه نشانه مرطوب بودن مناسب چشم نیست. زمانی که سطح چشم به دلیل خشکی تحریک میشود، ممکن است سیستم عصبی تولید اشک واکنشی را افزایش دهد. این اشک معمولاً ترکیب مناسبی برای حفظ طولانی‌مدت رطوبت چشم ندارد و ممکن است به‌سرعت از سطح چشم خارج شود.
بنابراین، فرد میتواند هم‌زمان احساس خشکی و اشک‌ریزش داشته باشد. اگر اشک‌ریزش مداوم باشد، باید احتمال مشکلات دیگری مانند انسداد مجرای اشکی یا اختلالات پلک نیز بررسی شود.
دلایل خشکی چشم چیست؟
خشکی چشم یک بیماری چندعاملی است و همیشه نمی‌توان آن را به استفاده از موبایل یا کمبود اشک نسبت داد. شناخت عامل زمینهای اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمان خشکی ناشی از اختلال غدد چربی پلک با درمان خشکی ناشی از کاهش تولید اشک یکسان نیست.
۱. استفاده طولانی از موبایل و کامپیوتر
هنگام نگاه کردن به نمایشگر، تعداد پلک زدن معمولاً کاهش می‌یابد و گاهی پلک‌ها به‌طور کامل بسته نمی‌شوند. این وضعیت باعث میشود اشک فرصت بیشتری برای تبخیر داشته باشد و سطح قرنیه در معرض خشکی قرار بگیرد.
افرادی که ساعت‌های طولانی با کامپیوتر کار می‌کنند، ممکن است در پایان روز احساس سوزش، سنگینی پلک یا تاری دید داشته باشند. این علائم به‌ویژه در محیط‌های دارای تهویه مستقیم یا هوای خشک تشدید می‌شوند.
۲. اختلال عملکرد غدد میبومین
غدد میبومین در لبه پلک‌ها قرار دارند و ماده‌ای چرب تولید می‌کنند که به کاهش تبخیر اشک کمک میکند. زمانی که ترشحات این غدد کاهش یابد، غلیظ شود یا مسیر خروج آن مسدود شود، لایه چربی اشک کیفیت طبیعی خود را از دست می‌دهد.
اختلال عملکرد غدد میبومین یا MGD یکی از علل مهم خشکی چشم تبخیری است و ممکن است همراه با التهاب لبه پلک، پوسته‌ریزی اطراف مژه‌ها یا احساس ناراحتی صبحگاهی باشد.
۳. افزایش سن و تغییرات هورمونی
با افزایش سن، عملکرد غدد اشکی و ترکیب فیلم اشکی ممکن است تغییر کند. خشکی چشم در برخی افراد، به‌ویژه زنان در دوران یائسگی، شیوع بیشتری دارد؛ زیرا تغییرات هورمونی می‌توانند بر تولید اشک و عملکرد غدد چربی پلک تأثیر بگذارند.
البته خشکی چشم محدود به سالمندان نیست و افراد جوان نیز ممکن است به دلیل سبک زندگی، بیماریهای زمینهای یا استفاده طولانی از لنز تماسی به آن مبتلا شوند.
۴. بیماریهای زمینهای و مصرف بعضی داروها
برخی بیماریهای خودایمنی مانند سندرم شوگرن و آرتریت روماتوئید می‌توانند با اختلال در عملکرد غدد اشکی همراه باشند. در سندرم شوگرن، خشکی چشم ممکن است همراه با خشکی دهان ظاهر شود و نیاز به بررسی تخصصی داشته باشد.
همچنین بعضی داروها، از جمله برخی آنتی‌هیستامین‌ها، داروهای ضدافسردگی و داروهای دارای اثر آنتی‌کولینرژیک، ممکن است تولید اشک را کاهش دهند. اگر علائم پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده‌اند، باید این موضوع با پزشک مطرح شود؛ اما قطع یا تغییر دارو بدون مشورت پزشکی توصیه نمی‌شود.
۵. شرایط محیطی و استفاده از لنز تماسی
قرار گرفتن در معرض باد، دود، آلودگی هوا، رطوبت پایین و جریان مستقیم کولر میتواند تبخیر اشک را افزایش دهد. استفاده طولانی یا نامناسب از لنز تماسی نیز ممکن است پایداری فیلم اشکی را مختل کند و باعث ناراحتی سطح چشم شود.
اگر هنگام استفاده از لنز، قرمزی و درد قابل‌توجه ایجاد شود، باید لنز را خارج کرد و برای بررسی احتمال آسیب یا عفونت قرنیه به چشم‌پزشک مراجعه کرد.
آیا خشکی چشم بعد از جراحی چشم طبیعی است؟
خشکی چشم ممکن است پس از برخی جراحی‌های چشمی یا اقدامات زیبایی اطراف چشم ایجاد شود یا علائم قبلی آن تشدید شود. این وضعیت همیشه به معنی بروز یک عارضه دائمی نیست، اما لازم است پیش از جراحی، سلامت سطح چشم و کیفیت اشک ارزیابی شود.
خشکی چشم بعد از لیزیک
در جراحی لیزیک، تغییراتی که در بافت قرنیه ایجاد میشود میتواند به‌طور موقت بر اعصاب قرنیه و تنظیم تولید اشک تأثیر بگذارد. به همین دلیل، بعضی بیماران پس از عمل دچار خشکی، سوزش یا نوسان کیفیت بینایی می‌شوند.
در بسیاری از افراد، علائم به‌تدریج بهبود پیدا میکند؛ بااینحال، خشکی چشم شدید یا کنترل‌نشده پیش از عمل باید جدی گرفته شود و ممکن است بر انتخاب روش جراحی یا زمان انجام آن تأثیر بگذارد.
آیا فمتو اسمایل باعث خشکی چشم میشود؟
در روش فمتو اسمایل، برش قرنیه با تکنیکی متفاوت از لیزیک انجام میشود. بعضی مطالعات نشان داده‌اند که این روش ممکن است در برخی بیماران با خشکی چشم کمتری در دوره اولیه پس از عمل همراه باشد؛ اما خطر خشکی چشم را به‌طور کامل از بین نمی‌برد.
انتخاب میان روش‌های اصلاح عیوب انکساری باید بر اساس ضخامت و شکل قرنیه، شماره چشم، وضعیت سطح چشم و سایر معیارهای پزشکی انجام شود، نه صرفاً احتمال بروز خشکی چشم.
ارتباط بلفاروپلاستی با خشکی چشم
جراحی بلفاروپلاستی با هدف اصلاح پوست و در صورت نیاز چربی اضافه پلک انجام میشود. اگر پس از جراحی، بسته شدن کامل پلک یا نحوه پلک زدن به‌طور موقت تحت تأثیر قرار بگیرد، احتمال افزایش تبخیر اشک وجود دارد.
افرادی که پیش از جراحی پلک سابقه خشکی چشم دارند، باید این موضوع را در جلسه مشاوره مطرح کنند. ارزیابی دقیق میزان پوست قابل برداشت و عملکرد پلک‌ها در کاهش خطر مشکلات سطح چشم اهمیت دارد.
راه‌های درمان خشکی چشم؛ کدام روش مؤثرتر است؟
درمان خشکی چشم به علت ایجادکننده، شدت علائم، وضعیت سطح قرنیه و پاسخ بیمار به درمانهای اولیه بستگی دارد. هدف درمان فقط کاهش سوزش نیست؛ بلکه باید پایداری فیلم اشکی بهبود یابد، التهاب کنترل شود و از آسیب احتمالی به سطح چشم جلوگیری شود.
۱. استفاده از قطره اشک مصنوعی
اشک مصنوعی یکی از رایج‌ترین درمانهای اولیه خشکی چشم است. این قطره‌ها به روان‌سازی سطح چشم و کاهش اصطکاک ناشی از پلک زدن کمک می‌کنند. انواع مختلفی از اشک مصنوعی وجود دارد که از نظر ترکیبات، غلظت و مدت اثر با یکدیگر متفاوت‌اند.
برای افرادی که نیاز به مصرف مکرر قطره دارند، فرآورده‌های بدون ماده نگهدارنده ممکن است مناسب‌تر باشند؛ زیرا بعضی مواد نگهدارنده در مصرف طولانی یا مکرر می‌توانند سطح چشم را تحریک کنند.
انتخاب قطره باید با توجه به نوع خشکی چشم انجام شود. قطرههای برطرف‌کننده قرمزی که با تنگ کردن عروق عمل می‌کنند، جایگزین درمان خشکی چشم نیستند.
۲. کمپرس گرم و بهداشت پلک
اگر علت خشکی چشم به اختلال غدد میبومین مربوط باشد، استفاده اصولی از کمپرس گرم و رعایت بهداشت لبه پلک میتواند به بهبود جریان ترشحات چربی کمک کند.
کمپرس باید گرم و قابل‌تحمل باشد، نه داغ. پس از آن نیز ممکن است پزشک روش مناسبی برای تمیز کردن لبه پلک یا ماساژ ملایم توصیه کند. فشار زیاد روی کره چشم یا استفاده از مواد شوینده نامناسب میتواند باعث تحریک بیشتر شود.
۳. اصلاح عادت‌های روزمره
در خشکی چشم مرتبط با کار طولانی با نمایشگر، اصلاح شرایط محیطی و الگوی پلک زدن بخش مهمی از درمان است. یکی از روش‌های کاربردی، قانون ۲۰-۲۰-۲۰ است؛ یعنی پس از هر ۲۰ دقیقه کار با نمایشگر، حدود ۲۰ ثانیه به نقطه‌ای در فاصله تقریبی ۶ متری نگاه کنید.
همچنین بهتر است نمایشگر کمی پایین‌تر از سطح چشم قرار بگیرد تا سطح کمتری از چشم در معرض هوا باشد. پلک زدن کامل، جلوگیری از برخورد مستقیم باد کولر و استفاده از دستگاه رطوبت‌ساز در محیط‌های بسیار خشک نیز ممکن است به کاهش علائم کمک کند.
۴. داروهای ضدالتهاب و درمانهای تجویزی
در مواردی که التهاب سطح چشم در ایجاد یا تداوم خشکی نقش دارد، چشم‌پزشک ممکن است از داروهای تجویزی مانند سیکلوسپورین چشمی یا سایر درمانهای ضدالتهابی مناسب استفاده کند. این داروها معمولاً برای کنترل مکانیسم زمینهای بیماری تجویز می‌شوند و اثر آن‌ها ممکن است تدریجی باشد.
قطرههای استروئیدی نیز گاهی برای دوره‌های محدود و تحت نظر پزشک استفاده می‌شوند. مصرف خودسرانه این داروها مناسب نیست؛ زیرا ممکن است با عوارضی مانند افزایش فشار داخل چشم یا تشدید بعضی عفونت‌ها همراه باشد.
خشکی چشم و افزایش فشار داخل چشم دو مشکل متفاوت‌اند و درمان یکسانی ندارند. برای شناخت تفاوت این شرایط و روش‌های کنترل فشار داخل چشم، می‌توان مطلب راه های درمان فشار چشم را مطالعه کرد.
۵. پلاگ مجرای اشکی
در برخی بیماران که کاهش حجم اشک نقش مهمی در بیماری دارد، چشم‌پزشک ممکن است استفاده از پلاگ مجرای اشکی یا Punctal Plug را پیشنهاد کند. این وسیله کوچک در مسیر تخلیه اشک قرار می‌گیرد تا اشک مدت بیشتری روی سطح چشم باقی بماند.
این روش برای همه بیماران مناسب نیست. برای مثال، در صورت وجود التهاب فعال و کنترل‌نشده سطح چشم، ممکن است ابتدا درمان التهاب ضروری باشد. تصمیم‌گیری درباره استفاده از پلاگ باید پس از بررسی نوع خشکی چشم انجام شود.
۶. درمانهای تخصصی برای خشکی چشم شدید
اگر خشکی چشم به درمانهای معمول پاسخ مناسبی ندهد، ممکن است روش‌های پیشرفته‌تری موردنیاز باشد. درمانهای تخصصی اختلال غدد میبومین، لنزهای اسکلرال و قطرههای تهیه‌شده از سرم خون بیمار از گزینه‌هایی هستند که در شرایط خاص و با تشخیص پزشک استفاده می‌شوند.
این درمان‌ها معمولاً برای بیمارانی مطرح می‌شوند که خشکی چشم شدید، آسیب سطح قرنیه یا بیماری زمینهای پیچیده دارند. انتخاب آن‌ها به نتایج معاینه و امکانات درمانی بستگی دارد.
برای خشکی چشم در خانه چه کارهایی انجام دهیم؟
اگر علائم خفیف هستند و نشانه هشداردهنده‌ای وجود ندارد، بعضی اقدامات ساده می‌توانند به کاهش ناراحتی کمک کنند. این روش‌ها جایگزین درمان پزشکی در خشکی چشم مزمن یا شدید نیستند، اما می‌توانند در کنار درمان اصلی مفید باشند.
- هنگام کار با نمایشگر، استراحت منظم داشته باشید و آگاهانه پلک بزنید.
- از قرار گرفتن مستقیم چشم در معرض باد کولر، پنکه و سشوار خودداری کنید.
- در صورت نیاز و با راهنمایی داروساز یا پزشک، از اشک مصنوعی مناسب استفاده کنید.
- هنگام تحریک چشم، از مالیدن شدید آن خودداری کنید.
- در صورت ایجاد ناراحتی هنگام استفاده از لنز تماسی، استفاده از آن را متوقف کنید.
- اگر التهاب لبه پلک دارید، درباره روش صحیح کمپرس گرم و بهداشت پلک با پزشک مشورت کنید.
برخلاف برخی توصیه‌های رایج، ریختن گلاب، عسل، آب‌لیمو یا محلول‌های خانگی داخل چشم روش ایمنی برای درمان خشکی چشم نیست. این مواد ممکن است باعث تحریک، آلودگی یا آسیب سطح چشم شوند.
خشکی چشم چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص خشکی چشم تنها بر اساس شرح علائم انجام نمی‌شود. گاهی شدت علائم بیمار با میزان تغییرات قابل مشاهده روی سطح چشم یکسان نیست؛ بنابراین چشم‌پزشک ممکن است علاوه بر بررسی سابقه پزشکی، از آزمایش‌های تخصصی برای ارزیابی کیفیت و مقدار اشک استفاده کند.
یکی از روش‌های رایج، آزمایش شیرمر (Schirmer Test) است که برای بررسی میزان تولید اشک به کار می‌رود. همچنین با آزمایش زمان شکست فیلم اشکی یا TBUT می‌توان پایداری اشک را ارزیابی کرد. رنگ‌آمیزی سطح چشم با مواد مخصوص نیز به شناسایی آسیب‌های احتمالی قرنیه و ملتحمه کمک میکند.
در بیمارانی که احتمال اختلال غدد میبومین وجود دارد، وضعیت لبه پلک و کیفیت ترشحات این غدد نیز بررسی میشود. نتیجه این ارزیابی‌ها به پزشک کمک میکند درمان را بر اساس علت اصلی بیماری انتخاب کند.
چه زمانی خشکی چشم خطرناک است؟
خشکی چشم خفیف معمولاً باعث آسیب جدی نمی‌شود، اما در موارد شدید یا درماننشده، ممکن است التهاب مزمن و آسیب سطح قرنیه ایجاد شود. به همین دلیل، تداوم علائم نباید صرفاً به خستگی چشم نسبت داده شود.
اگر خشکی و سوزش با درد شدید، حساسیت قابل‌توجه به نور، کاهش بینایی، قرمزی شدید یا ترشح غیرعادی همراه باشد، لازم است معاینه چشم‌پزشکی در اسرع وقت انجام شود. کاهش ناگهانی بینایی یا درد شدید چشم نیازمند ارزیابی فوری است.
آیا خشکی چشم با انحراف چشم ارتباط دارد؟
خشکی چشم معمولاً باعث ایجاد انحراف واقعی محور چشم‌ها نمی‌شود؛ اما تاری دید و ناراحتی ناشی از آن ممکن است انجام فعالیت‌های بینایی را دشوار کند. در مقابل، انحراف چشم یا استرابیسم به ناهماهنگی جهت قرارگیری چشم‌ها مربوط است و ارزیابی و درمان متفاوتی دارد.
اگر فرد علاوه بر احساس خشکی، دچار دوبینی یا تغییر جدید در وضعیت قرارگیری چشم‌ها شده است، نباید این علائم را صرفاً به خشکی چشم نسبت دهد.
خشکی چشم و جراحی‌های زیبایی اطراف چشم
افرادی که قصد انجام جراحی‌های زیبایی اطراف چشم را دارند، بهتر است پیش از عمل درباره سابقه خشکی چشم، استفاده از اشک مصنوعی و مشکلات مربوط به بسته شدن پلک با جراح صحبت کنند.
برای مثال، در جراحی لیفت شقیقه هدف اصلی اصلاح افتادگی بخش خارجی ابرو و ناحیه کناری چشم است؛ اما ارزیابی وضعیت پلک‌ها و سطح چشم همچنان میتواند بخشی از بررسی پیش از عمل باشد. وجود خشکی چشم بهتنهایی به معنی ممنوعیت قطعی جراحی نیست و تصمیم نهایی به شدت بیماری و نوع اقدام بستگی دارد.
همچنین اگر فرد قصد انجام چند جراحی زیبایی صورت را دارد، بهتر است ضرورت و زمان‌بندی هر عمل به‌صورت مستقل بررسی شود. برای نمونه، عوامل مؤثر بر هزینه لیفت گردن با درمان خشکی چشم ارتباط مستقیمی ندارند و انتخاب جراحی‌های زیبایی نباید باعث نادیده گرفتن مشکلات فعال سطح چشم شود.
جمع‌بندی
خشکی چشم اختلالی در مقدار یا کیفیت اشک است که میتواند با سوزش، قرمزی، احساس جسم خارجی، اشک‌ریزش و تاری دید همراه باشد. مهم‌ترین دلایل خشکی چشم شامل کاهش تولید اشک، تبخیر بیش از حد آن، اختلال غدد میبومین، استفاده طولانی از نمایشگرها، تغییرات هورمونی و برخی بیماری‌ها یا داروها هستند.
راه‌های درمان خشکی چشم نیز باید بر اساس علت بیماری انتخاب شوند. اشک مصنوعی، اصلاح عادت‌های روزمره و مراقبت از پلک ممکن است برای موارد خفیف کافی باشند، اما خشکی چشم مزمن یا شدید گاهی به داروهای تجویزی و درمانهای تخصصی نیاز دارد.
اگر علائم به‌طور مداوم تکرار می‌شوند یا پیش از جراحی چشم و پلک سابقه خشکی دارید، معاینه تخصصی اهمیت بیشتری پیدا میکند. بررسی دقیق وضعیت سطح چشم و انتخاب درمان متناسب با علت بیماری، بهترین مسیر برای کاهش علائم و پیشگیری از آسیب‌های احتمالی است.
